|
|
BİTKİ GÖVDESİ
|
Su Topraktan Metrelerce
Yükseklere Nasıl Taşınıyor? |
Topraktan yapraklara sıvıların nasıl iletildiği
sorusu üzerine üretilen teorilerin en fazla
kabul görenlerinden biri "kohezyon teorisi"dir.
Kohezyon kuvveti, ağacın "ksilem"
(iletim demetleri) adı verilen odun boruları
ile sağlanan bir kuvvettir. Bu kuvvet, odun
borularındaki suyu oluşturan moleküller arasında
bulunan çekim kuvveti sayesinde ortaya çıkar.
Odun boruları, suyun taşınmasını sağlayacak
olan iki tipte hücreden oluşurlar. Bu hücrelerin
bir türü (tracheids hücreleri) belli bir ebata
ve şekle ulaştıklarında sitoplazmalarını yitirerek
ölürler. Bunun çok önemli bir nedeni vardır.
Suyun borularda taşınması sırasında, herhangi
bir engelle karşılaşmadan rahatça hareket
etmesi gerekir. Bunu sağlamak için sitoplazmanın
tam anlamıyla boş bir boru oluşturması şarttır.
Sitoplazmanın kalın selüloz hücre çeperini
bırakarak yok olmasının nedeni budur. Yaşayan
tüm bitkilerin ksilem boru hatları tamamıyla
ölü hücrelerden oluşmaktadır.1Bu
sistemdeki bazı hücrelerse oyuklu bir yapıya
(oyuklu tracheids) sahiptirler. Bunlar uzun
hücrelerdir ve kalın, güçlü çeperleri vardır.
Ayrıca yanlarındaki hücreler ile birleşecekleri
yerlerde küçük deliklere (oyuklara) sahiptirler.
Hücrenin oyuk bölgesi, birbirlerine kolay
bağlanabilmeleri için, bir sonraki hücrenin
oyuğu ile uyumludur. Bu uyum sayesinde hücre
uzantıları gövde boyunca bir seri boru hattı
meydana getirirler. Hücre çeperlerindeki delikler
iki hücrenin birbiri ile birleştiği yerlerdir.
Bu yapı, suyun akışı için boru hattının dayanıklılığını
artırır. |
| |
Yandaki
resimde bir ağaçta suyun ve besinin
borular vasıtasıyla nasıl taşındığının
şematik anlatımı görülmektedir. Ağacın
yüksekliği ne olursa olsun borular suyu
ve besinleri en uçtaki yapraklara kadar
taşıyabilecek güce ve dayanıklılığa
sahiptirler. Bilim adamlarının çok yakın
bir zamanda çözebildikleri bu sistem
ağaçlar ilk ortaya çıktıklarından beri
işlemektedir.
|
|
Buraya kadar saydığımız tüm özellikler bitkilerde
taşımanın güvenli bir şekilde gerçekleşmesi
için gerekli olan alt yapının ilk basamaklarıdır.
Bu hücrelerin oluşturduğu borular öncelikle
suyun emilmesi sırasında oluşacak basınca
dayanıklı olmalıdır. Yukarıda da görüldüğü
gibi bu sağlamlık hücreler arasındaki oyuklar
yoluyla sağlanmıştır. Daha sonra maddelerin
taşınma sırasında bir engelle karşılaşmasının
önlenmesi gerekir, çünkü katedecekleri yolda
karşılacakları herhangi bir engel birbirine
çok bağlı olan bu sistemde aksaklıklar oluşmasına
neden olacaktır.
Bu ihtimal de sitoplazmanın ölümü ve boş borular
oluşturması ile önlenmiştir. Ksilem (odun)
borularının hücre çeperleri oldukça kalındır
çünkü su, emilme yoluyla ve belli bir basınç
altında, ağacın içinde bulunan bu boru-yolda
ilerleyecektir. Borular oldukça güçlü olan
bu negatif basınca karşı koymak zorundadırlar.
Ksilem borularında bir nevi su kolonu oluşur.
Bu kolonun gerilme kuvveti, bilinen en yüksek
ağacın en üst noktasına kadar suyu taşıyabilecek
güçte olmalıdır ki bitki hayatını sürdürebilsin.
Su, bu güç sayesinde Mamut ağacında olduğu
gibi 120 m. yükseğe kadar çıkabilir..2 |
Ksilem borularına suyun topraktan gelişi ise
kökler vasıtasıyla gerçekleşir. Bu noktada
kökün iç tabakasının önemi ortaya çıkmaktadır.
Kökteki hücrelerin protoplazmaları vardır.
Hücrenin çevresini oluşturan bu protoplazmalar;
büyük bölümü sudan, kalan bölümüyse karbon,
hidrojen, oksijen, azot, kükürt, bazen de
fosfor içeren proteinler, nişasta ve şeker
gibi karbonhidratlar, yağlar ve çeşitli tuzlardan
oluşan yapılardır.3Ve
özel bir yarı geçirgen zar ile kaplanmışlardır.
Bu da belirli iyonların ve bileşimlerin kolaylıkla
dışarı çıkmalarını sağlar. Kökün bu özel yapısı
suyun alımını kolaylaştırmaktadır. |
|
| NOTLAR: |
 1.
Malcolm Wilkins, Plantwatching, New York,
Facts on File Publications, 1988, s.106
|
| 2.
Prof. Dr. İlhami Kiziroğlu, Genel Biyoloji,
Desen Yayınları, Aralık 1990, s.78 |
| 3.
Temel Britannica, Cilt 8, S.221 |
|
|
|
|
